CURSUS RESONANTIE - DEEL II
(gebaseerd op 'Raise Your Voice' van Jamie Vendera &
'Zen of Screaming' van Melissa Cross)

3. Vocaal breekpunt

Het is je misschien al overkomen dat je een song wou zingen maar dat de melodie opeens de hoogte inging en jij het gevoel had dat er maar twee oplossingen waren:

1. Ofwel zing je door en forceer je je stem en klinkt het helemaal niet mooi mee
2. Ofwel verander je iets aan je zingen waardoor wel hoger kan zingen, maar je stem aan kracht verliest en lijkt te breken in een hese, ongecontroleerde falsetstem.

Dat is natuurlijk helemaal niet aangenaam. Dit vocaal breekpunt is de nachtmerrie van elke zanger.

Vele vocal coaches beweren dat het vocaal breekpunt het punt in je stembereik is waar je voelt dat je niet meer hoger kan zingen, tenzij je overschakelt naar je falsetstem.
Dit hoeft helemaal niet zo te zijn. In principe heb je maar één stem en jij kan kiezen hoe je die stem gebruikt. Borststem, gemixte stem, kopstem, volle stem, falsetstem en fluitstem komen immers allemaal vanuit dezelfde plaats in je lichaam: je stembanden. En met deze stembanden kan je alle tonaliteiten of melodieën zingen die je wil, op welke manier dan ook, zolang je maar bereid bent ervoor te trainen.

Het is van allerhoogst belang dat je de term “passagio” of vocaal breekpunt leert begrijpen en in zijn context plaatsen. Het gaat erom te switchen van gereedschap om je stem te gebruiken zoals het moet, i.p.v. jezelf verplicht te voelen om te switchen naar falsetstem.

Breekpunten zijn simpelweg zwakke punten in stemgebruik waarbij de zanger moet leren van gereedschap te wisselen zodat alle registers in het stembereik met gemak aan elkaar kunnen worden geschakeld en zodanig dat de term “register” geen struikelblok meer vormt. In principe hebben registers alleen te maken met resonantie, niet met de manier waarop je klank maakt met je stembanden, maar resonantie kan het wel beïnvloeden.
Je stem zou vloeiend en stromend moeten aanvoelen, op elk moment, zoals een standvastig maar flexibel instrument, doorheen je hele stembereik. Na voldoende oefening en training zul je het woord “passagio” helemaal uit je woordenboek kunnen schrappen.

Vergelijk het eens met een ander instrument: een piano heeft geen vocaal breekpunt, net zoals een trompet, een dwarsfluit of een viool ook geen vocaal breekpunt heeft. Dezelfde principes gelden ook voor jouw stem.

Tonaliteit en resonantie in je stem verandert naarmate je hoger of lager zingt, maar de vocale principes blijven hetzelfde. Lagere toonhoogten produceren een vollere klank, en hogere toonhoogten produceren een dunnere klank. Elke toon in je stembereik rust op een verschillende spierspanning en stembandpositie, maar alle tonen maken deel uit van één vloeiend instrument: de stem.

Het vocaal breekpunt is gewoon een zwak punt in je stembereik waarin je stembanden een verlies aan coördinatie ervaren en zich berusten op ongetrainde spieren. Op dat punt zijn je stembanden uitgerekt tot op hun maximum.

Wanneer de toonhoogte van je stem laag is dan zijn je stembanden dik en kort. Als je omhoog zingt dan worden je stembanden steviger aangetrokken en rekken ze uit vanaf de achterkant van je keel naar de voorkant van je keel toe, waardoor ze langer en dunner worden. Maar uiteindelijk kom je op het punt aan dat je niet verder kan rekken zonder je stembanden te overspannen. Op dit punt zijn je stembanden zo lang en zo dun als ze comfortabel kunnen.

Wanneer je stem breekt dan proberen je stembanden over dat punt heen te rekken. Maar dit zal alleen maar resulteren in een krakende of hese stem om dan uiteindelijk in je falsetstem terecht te komen. Dit breekpunt gebeurt bij een normale zanger rond E4 en bij een zangeres rond A4. Maar breekpunten kunnen verschuiven naargelang de kracht die in de stem wordt gelegd, en naarmate de bouw van het strottenhoofd en de stembanden.

Het breekpunt zorgt ervoor dat je opeens met twee totaal verschillende stemmen zit die maar niet lijken te connecteren met elkaar. Dat komt omdat je stembanden niet weten hoe ze zich moeten gedragen doorheen dit breekpunt. Als je verder wil zingen in de hoogte dan forceer je de spanning op je stembanden en dat is heel oncomfortabel. Maar als je springt om het breekpunt te omzeilen dan schiet de spanning op je stembanden opeens los waardoor je toch gemakkelijk weer kan doorzingen. Alleen zorgt het springen ervoor dat je klank heel erg verandert: van een sterke en krachtige stem naar een zwakke falsetstem. Een abrupte overgang doorheen je breekpunt wordt ook wel “jodelen” genoemd.

Breekpunten kunnen voorkomen op verschillende toonhoogtes. Het zijn gewoon punten waar je stembanden de nodige coördinatie missen. Het breekpunt zal altijd hetzelfde aanvoelen, maar soms verschuift die wel in toonhoogte. Als je de spanning op je stembanden vergroot dan zal de toonhoogte waarop je breekpunt zich voordoet hoger liggen dan wanneer je de spanning op je stembanden vermindert.

Als we het wat technischer bekijken dan kunnen we zien dat wanneer je je stembreuk bereikt jouw schildkraakbeen van je strottenhoofd naar voren beweegt. Daardoor stretchen de stembanden zich nog verder en wordt de spanning groter. Onder de stembreuk trillen de stembanden helemaal. Eens je de stembreuk bent voorbijgezongen en je dus in falsetstem verder zingt dan trillen alleen de randen van je stembanden. Daardoor wordt de klankkleur anders.

Copyright © Espavo Vocal Coaching 2005-2009

_________________
Zangeres / Vocal Coach
www.vocalcoaching.eu

3.1. Registers

Wanneer je stem abrupt springt doorheen je breekpunt dan ga je over naar de falsetstem. De omliggende spieren laten de spanning opeens los waardoor de spanning op je stembanden natuurlijk drastisch vermindert: je stembanden worden korter en de glottis groter, waardoor je een hese falsetklank bekomt. Het lijkt daardoor alsof je een verschuiving maakt van je echte volle stem, naar een valse flauwe stem, alsof je opeens twee verschillende stemmen heb.

Je zou kunnen spreken over verschillende registers, maar het verschil tussen falsetstem en volle stem is meer dan dat. We zetten alle registers eens duidelijk in relatie met elkaar voor een beter begrip:

1. Borststem en kopstem zijn beiden classificaties van je volle stem. Borststem refereert naar de tonen die gemaakt worden onder het breekpunt (wanneer de resonantie in de borstkas wordt gevoeld) en kopstem duidt alle tonen boven het breekpunt aan (wanneer de resonantie in de schedel wordt gevoeld).

2. Middenstem is het gebied in je volle stem net boven het breekpunt dat vijf tot zeven tonen beslaat vooraleer je de resonantie in je hoofd begint te voelen. De resonantie is dan vooral voelbaar in de mondholte, de neus, aan de lippen, de tanden en in de onderste sinusholtes en gaat over in de kopstem die de resonantie vooral aan het voorhoofd en bovenin de schedel tot op de top van je hoofd situeert.

3. Falsetstem is je valse stem en behoort dus niet tot je volle stem. Het is ook geen register: wanneer je niet overgaat naar middenstem en kopstem als resultaat van juiste spier- en stembandcoördinatie vanaf het breekpunt dan “breekt” je stem bijna letterlijk en kom je terecht in een weinig gecoördineerde overgang naar je falsetstem waarbij je stembanden aan spanning verliezen en de glottis tussen je stembanden groter is geworden. Daardoor verlies je aan kracht en volheid in je klank, in tegenstelling tot het gebruik van je volle stem.

Copyright © Espavo Vocal Coaching 2005-2009

_________________
Zangeres / Vocal Coach
www.vocalcoaching.eu

3.2. Stemcategorieën

Veel vocal coaches delen zangers onder volgens hun breekpunt. Naargelang op welke toonhoogte je je breekpunt ervaart kan je jezelf tot een bepaalde categorie benoemen: bas, bariton, tenor, alt, mezzo-sopraan of sopraan.

Onderstaande gegevens in stembereik en breekpunt variëren natuurlijk van persoon tot persoon. Naast deze categorieën zijn er nog veel meer onderverdelingen mogelijk: lyrische tenor, dramatische alt, coloratura-sopraan, etc...

Stemcategorieën zouden niet gedefinieerd mogen worden volgens toonhoogte, maar wel volgens timbre (klankkleur).

Bas (lage mannenstem) - Globaal bereik: E2-E4 / breekpunt: G3
Bariton (midden-mannenstem) - Globaal bereik: B2-A4 / breekpunt: E4
Tenor (hoge mannenstem) - Globaal bereik: D3-E5 / breekpunt: E4
Alt (lage vrouwenstem) - Globaal bereik:E3-E5 / breekpunt: A4
Mezzo-sopraan (midden-vrouwenstem) - Globaal bereik: G3-B5 / breekpunt: A4
Sopraan (hoge vrouwenstem) - Globaal bereik: C4-F6 / breekpunt: E5

Elke stem heeft zijn eigen unieke kleur. Maar toch kan je een soort van indeling maken. Dit noemen we stemgroepen of -categorieën.
Zo zijn er globaal sopranen (lichte vrouwenkleur), alten (donkere vrouwenkleur), tenoren (lichte mannenkleur) en bassen (donkere mannenkleur).

De donkerste mannenkleur wordt ook wel contra-bas genoemd, en donkere tenor wordt bariton genoemd. Een man die in de hoge regionen van een falsetstem zingt wordt altus genoemd. De donkerste vrouwenstem wordt contra-alt genoemd. Tussen alt en sopraan bevindt zich de mezzo-sopraan die een medium-lage of medium-hoge stemkleur heeft.
Doch deze stemgroepen hoef je niet in te delen in verschillende stembereiken. Hoe donkerder de stemkleur echter, hoe meer resonantie in de borstholte weerkaatst met de klank die men voortbrengt. Hoe lichter de stemkleur, hoe meer resonantie in de schedel weerkaatst met de klank die men voortbrengt. Dit geeft het gevoel weer dat sopranen hoger kunnen zingen dan alten, maar in principe is dit geen regel. Wel beperken sopranen zich vaker tot de hoge regionen en alten tot de lagere regionen omdat daar de comfortzone zich bevindt om de meest resonerende stemkleur te vinden.

Een alt die hoog zingt zal altijd lager klinken dan een sopraan die hoog zingt, omdat de stemkleur van een alt donkerder is dan die van een sopraan, ook al zingen ze op dezelfde toonhoogte. Dit hangt af van vele factoren: van resonantie, de fysiologische bouw van de keel- en mondholte, de bouw van het lichaam, de wijze waarop de stembanden zich hebben ontwikkeld, etc...

Copyright © Espavo Vocal Coaching 2005-2009

_________________
Zangeres / Vocal Coach
www.vocalcoaching.eu

3.3. Bereik versus klankkleur

Stembereik wordt vaak verward met een boel beperkingen terwijl het eigenlijk meer over textuur en timbre gaat.

Bijvoorbeeld: een Gibson gitaar en een Fender gitaar kunnen dezelfde tonen spelen maar toch klinken ze verschillend. De Gibson gitaar klinkt zwaarder, donkerder en daardoor lager, terwijl de Fender lichter en fijner klinkt en daardoor hoger.

Een bariton (lage mannenstem) en een alt (lage vrouwenstem) kunnen vaak even hoog zingen als respectievelijk een tenor (hoge mannenstem) en een sopraan (hoge vrouwenstem), maar toch klinken ze donkerder en zwaarder, waardoor je algauw zou kunnen oordelen dat ze lager zingen.

Je bereik kan ook gedefinieerd worden aan de hand van jouw spreekstem (alhoewel er ook uitzonderingen zijn). Als je een zware of lage stem hebt dan zul je waarschijnlijk eerder een bariton zijn dan een tenor (mannen) of eerder een alt dan een sopraan (bij vrouwen).

Als je vanuit je eigen comfortzone vertrekt met je volle stem en voldoende coördinatie van je stembanden en de omliggende spieren op elke toonhoogte, dan kun je de parameters van je hoogste en laagste toon verder uitbreiden zonder moeite.

Wanneer je jezelf wil indelen in een categorie, dan moet je altijd kijken naar je laagste toon, en niet naar je hoogste toon. Het is immers gemakkelijk om je hoogste bereik uit te breiden, maar in de laagte ben je nogal afhankelijk van de lengte en dikte van je stembanden.

Je laagste tonen worden geproduceerd wanneer je stembanden zo kort en dik mogelijk zijn. De stembanden van een man zijn natuurlijk langer en dikker dan die van een vrouw, wat resulteert in een lagere spreekstem dan een vrouw. Dit wordt ook bepaald door de glottis, de ruimte tussen je stembanden. Hoe groter de ruimte tussen je stembanden, hoe lager de toonhoogte of hoe lager de stem klinkt.

Hoe smaller de ruimte tussen je stembanden, hoe hoger je toonhoogte. Wat hoge tonen betreft zijn er eigenlijk niet echt beperkingen (in de mate van wat fysiek mogelijk is). Zowel mannen als vrouwen kunnen sopraan-toonhoogtes zingen in volle stem als zij bereid zijn de vereiste training en de nodige oefening te doen die deze toonhoogten van de zanger vragen.

De stemcategorieën zijn er dus niet om jou te beperken. Het breekpunt is dus geen limiet, het is slechts een kleine hindernis dat je kan wegwerken met voldoende geduld, oefening en volharding.

3.4. Meerdere breekpunten

Veel zangers hebben niet één breekpunt maar twee breekpunten. Het breekpunt waarover we het op de vorige pagina’s hebben gehad is eigenlijk het tweede breekpunt dat je tegenkomt als je van laag naar hoog zingt.

Het eerste breekpunt bevindt zich tussen wat we verstaan onder de borststem en de middenstem en het tweede breekpunt bevindt zich tussen de middenstem en de kopstem. Dit komt voornamelijk voor bij mannenstemmen. Om dit eerste breekpunt te kunnen voelen moet je natuurlijk begrijpen wat middenstem precies betekent.

Copyright © Espavo Vocal Coaching 2005-2009

_________________
Zangeres / Vocal Coach
www.vocalcoaching.eu

Deel II van de resonantiecursus van Daisy vind je hierboven. Delen III, IV & V worden op tijd en stond gepubliceerd. Dank je Daisy!

_________________
Anne Manteleers
Pearl Lakes